ئاماده‌كردنی : حاجی ئومێد چرۆستانی
ماسته‌ر له‌ زانسته‌ ڕامیاری و شه‌رعیه‌كان
سوپاس وستایش بۆ په‌روه‌ردگاری به‌به‌زه‌یی ومیهره‌بان ودرود وڕه‌حمه‌تی به‌لێزمه‌ ‏بۆ سه‌رگیانی پاكی پێشه‌وای مرۆڤایه‌تی محمد المصگفی وئال وبه‌یت وسه‌رجه‌م ‏هاوه‌ڵ وشوێنكه‌وتوانی هه‌تا هه‌تایه‌.‏
یه‌كێك له‌و بابه‌تانه‌ی كه‌ ماوه‌یه‌كه‌ باس وخواستی هاتووه‌ته‌ سه‌ر ڕووپه‌ڕی سایت و ‏ڕۆژنامه‌ وگۆڤاره‌كان ولێره‌ وله‌وێ باسی لێ ده‌كرێت، مه‌سئه‌له‌ی گرێبه‌ست ‏وكۆمپانیاكانی دڵنیایی  بازرگانی یه‌ ، كه‌زۆربه‌ی زۆری یاسا وڕێساكانی ووڵاتانی ‏پێشكه‌توو باسیان لێوه‌ كردووه‌ وكۆمه‌ڵێك له‌ لێكۆڵه‌ره‌وانیش ئه‌سپی خۆیانیان تێدا ‏تاووداوه‌ وله‌م بواره‌دا باسی زۆریان نووسیوه‌ و له‌ڕاستیشدا جیاوازیان له‌نێواندا دروست ‏بووه‌، بۆیه‌ منیش حه‌زم كرد پوخته‌یه‌ك له‌م باره‌یه‌وه‌ له‌چه‌ند خاڵێكدا بخه‌مه‌ به‌رده‌م ‏ئێوه‌ی به‌ڕێز.‏
خاڵی یه‌كه‌م : پێناسه‌ وهه‌قیقه‌تی گرێ به‌ستی دڵنیایی ( التأمین ) : ‏
التأمین : له‌ زمانه‌وانیدا به‌ م شێوه‌یه‌ هاتووه‌ : مصدر أمَّن یۆمَّن مأخوژه‌ من ‏الاگمئنان الژی هو چد الخوف ومن اڵ‌مانه‌ التی هی چد الخیانه‌ (1) چاوگی فه‌رمانی ‏دڵنیایی كردنه‌وه‌یه‌, دڵنیای ده‌كاته‌وه‌ كه‌ له‌ مانای دڵنیاییه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌ كه‌ دژی مانای ‏ترسه‌، وه‌ له‌مانای سپارده‌ وئه‌مانه‌ت كه‌ پێچه‌وانه‌ ودژی خیانه‌ته‌ وه‌رگیراوه‌. ‏
له‌ زاراوه‌ ( ئیصگلاح ) ی زانایان وپسپۆڕی یاسادا به‌م مانایه‌ هاتووه‌ : بریتی یه‌ له‌و ‏گرێبه‌سته‌ دوو لایه‌نه‌ی، كه‌ به‌پێی ئه‌م گرێبه‌سته‌ یه‌كێك له‌و دوولایه‌نه‌ كه‌بریتیه‌ له‌و ‏كۆمپانیایه‌ی ( المُۆَمَّن ) كه‌دڵنیایی داوه‌ به‌لایه‌نی دووه‌می پابه‌ند ده‌بێت به‌پێدانی ئه‌و ‏بڕه‌ پاره‌یه‌ی كه‌ له‌ گرێبه‌سته‌كه‌دا ڕێككه‌وتوون له‌سه‌ری، له‌كاتی ڕوودانی هه‌ر ‏مه‌ترسیه‌ك یان زه‌ره‌ر كردنێك، ئه‌میش له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و به‌شه‌ی پاره‌یه‌ی كه‌ لایه‌نی ‏دووه‌م واته‌ لایه‌نی (دڵنیاكراو = المُۆَمَّن لهُ ) ده‌یدات به‌و كۆمپانیایه‌ی كه‌له‌سه‌ره‌تاوه‌ له‌ ‏گرێبه‌سته‌كه‌دا ڕێكه‌وتون له‌سه‌ری وپێی ده‌وترێت ( قسگ التأمین ) (2).‏
له‌ڕوانگه‌ی ئه‌م پێناســـه‌وه‌ كه‌پسپۆڕان ویاساناسان كـــردوویــانه‌ بــۆ گرێبه‌ستــی ‏‏( التأمین التجاری= دڵنیایی بازرگانی ) ده‌بینین كه‌ دیاریترین تایبه‌تمه‌ندیه‌كانی ئه‌م ‏گرێبه‌سته‌ له‌م چه‌ند خاڵه‌ی خواره‌وه‌دا  خۆی ده‌بینێته‌وه‌ :‏
یه‌كه‌م : ئه‌م گرێبه‌سته‌ گرێبه‌ستێكی ئیلزامیه‌ بۆ هه‌ردوولایه‌نی گرێبه‌سته‌كه‌ ‏‏‌كه‌سی دڵنیاكراو ( المُۆَمَّن لهُ ) مولزه‌م ده‌بێت به‌پێدانی ئه‌و بڕه‌ پاره‌یه‌ی كه‌ ڕێكه‌ووتن ‏له‌سه‌ری له‌گرێبه‌سته‌كه‌دا، لایه‌نی دووه‌میش كه‌ كۆمپانیاكه‌یه‌ مولزه‌م ده‌بێت به‌ئه‌و بڕه‌ ‏پاره‌یه‌ی كه‌ له‌كاتی ڕوودانی هه‌ر مه‌ترسیه‌كدا ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر كه‌سی یه‌كه‌می ‏دڵنیاكراو‌ ( المُۆَمَّن لهُ ).‏
دووه‌م : ئه‌م گرێبه‌سته‌  ڕێكه‌وتنێكه‌ له‌نێوان هه‌ردوو لایه‌نی (دڵنیاكراو= المُۆَمَّن لهُ ) ‏و ( دڵنیاكه‌ر = المُۆَمَّن ) دا ده‌كرێت، كه‌سی یه‌كه‌م ئه‌و بڕه‌ پاره‌یه‌ ده‌دات كه‌ ڕێده‌كه‌‌ون ‏له‌سه‌ری، له‌به‌رامبه‌ریشدا لایه‌نی دووه‌م ئاماده‌یه‌ له‌كاتی هه‌ر ڕووداوێكی كتوپڕ ‏ومه‌ترسیدا ته‌ئمینی كه‌سی یه‌كه‌م بكات و ئه‌و بڕه‌ پاره‌ی بۆ بدات كه‌ده‌كه‌وێته‌ سه‌ری، ‏به‌م پێیه‌ش ئه‌م گرێبه‌سته‌ گرێ به‌ستێكی ڕیكه‌وتنه‌ ( المفاوچه‌ ) یه‌ نه‌ك گرێ ‏به‌ستێكی بریتی وه‌رگرتن ( المعاوچه‌ ) بێت، چونكه‌ كه‌سی یه‌كه‌م بڕه‌ پاره‌ی خۆی ‏ده‌دات، به‌ڵام پێ ده‌چێت له‌و ماوه‌یه‌شدا هیچ ڕووداوێكی كتوپڕ ومه‌ترسیداری تووش ‏نه‌بێت.‏
سێهه‌م : ئه‌م گرێبه‌سته‌ گرێبه‌ستێكی بـــازرگانی یه‌، نه‌ك گــرێبه‌ستێكی ‏هاریكـاری ( التعاونی )، چونكه‌ كۆمپانیای دڵنیاكه‌ر مه‌به‌ستی به‌ده‌ستهێنانی قازانجه‌ ‏له‌سه‌ره‌نجامی ئه‌و پڕه‌ پاره‌ كه‌ڵه‌كه‌ بووانه‌ كه‌ له‌ موشته‌ریه‌كانی وه‌ریان ده‌گرێت. ‏
په‌یدا بوون وسه‌رهه‌ڵدانی ( التأمین التجاری ) ‏
سه‌رهه‌ڵدانی یه‌كه‌مجاری ئه‌م شێوه‌ مامه‌ڵه‌كردنه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ده‌ی ‏دوازده‌یه‌مینی زاینی كاتێك ئه‌و كه‌‌شتیه‌ بارهه‌ڵگرانه‌ی له‌باكووری ووڵاتی ئیگالیاوه‌ ‏شمه‌ك وكاڵایان هه‌ڵده‌گرت وله‌كاتی هاتووچۆیاندا ڕووبه‌ڕووی مه‌ترسی سووتان و  ‏ژێرئاواكه‌وتن ده‌بوونه‌وه‌، هه‌ر بۆیه‌ خاوه‌ن كاڵاكان بڕێك پاره‌ی دیاریكراویان ده‌دا ، بۆ ‏ئه‌وه‌ی هه‌ركـــاتێك ئه‌گه‌ر كاڵاكـــه‌یان فـــه‌وتاو تیـاچوو بڕێك پاره‌ی زیاتر وه‌ربگرنه‌وه‌، به‌م ‏شێوه‌یه‌ ( دڵنیایی بازرگانی = التأمین التجاری ) وورده‌ وورده‌ له‌هه‌موو جیهاندا ده‌ستی ‏پێكرد و ڕه‌واجی په‌یدا كرد ، به‌ڵام ئه‌م جۆره‌ مامه‌ڵه‌یه‌ مه‌به‌ستمان ( التأمین التجاری ) ‏یه‌ نه‌هاته‌ ناو ووڵاتانی عه‌ره‌بیه‌وه‌ هه‌تاوه‌كو  سه‌ده‌ی هه‌ڤده‌هه‌م ، ئه‌ویش به ‌به‌ڵگه‌ی ‏ئه‌وه‌ی كه‌ گوایه‌ زانایان وفوقه‌های ئیسلام باسیان لێوه‌ نه‌كردووه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا زانایان ‏باسیان له‌ته‌واوی ئه‌و بڕگه‌ وبابه‌تانه‌ كردووه‌ كه‌ په‌یوه‌ندیان هه‌بووه‌‌ به‌ژیانی ‏ڕۆژانه‌یانه‌وه‌، بۆیه‌ ده‌بینین زانایایه‌كی وه‌ك ابن عابدینی حه‌نه‌فی له‌كتێبه‌ ‏به‌ناوبانگه‌كه‌یدا ( رد المحتار علی درر المختار ) (3)باسی له‌م شێوه‌یه‌ مامه‌ڵه‌یه‌ی ‏كردوه‌ به ( سوكوه )(4) ناوی بردووه‌.‏
به‌ڵام دواتر مامه‌ڵه‌ كردن به‌م گرێبه‌سته‌وه‌ گرێبه‌ستی ( دڵنیایی بازرگانی = التأمین ‏التجاری ) وورده‌ وورده‌ ڕووی له‌زیاد بوون كرد وتاوه‌كو هه‌موو لایه‌ن و به‌شه‌كانی ‏ئابووریی وغه‌یری ئابووریشی گرته‌وه‌(5).‏
به‌ڵام حاڵی حازر هه‌ندێك له‌لێكۆڵه‌ره‌وانی ئه‌م بواره‌ وای بۆ ده‌چن كه‌ ئه‌م مامه‌ڵه‌یه‌ ‏له‌دونیای ئه‌مڕۆدا وورده‌ وورده‌ به‌ره‌و كزبوون ولاواز بوون ونه‌مان ده‌ڕوات، ئه‌ویش له‌به‌ر ‏ئه‌وه‌ی ووڵاتانی ڕۆژئاوا زۆرێكیان ڕوویان كردۆته‌ مامه‌ڵه‌ كردنی ( التأمین التعاونی ) ‏كه‌پاشتر و له‌هه‌ڵقه‌یه‌كی تایبه‌تدا باسی لێوه‌ ده‌كه‌ین، چونكه‌ ئێستا گه‌وره‌ترین ‏ڕێكخراو وكۆمپانیاكانی بورای ( التأمین ) له‌ ووڵاتێكی وه‌ك سویسرا كۆمپانیای ( تعاونی ‏‏) ن, وه‌دیسـان به‌پێی ئه‌و ئامــاره‌ی له‌وویلایه‌ته‌ یه‌كگرتـــوه‌كانی ئه‌مریكـــا بۆ ‏كۆمـپـانیاكــانی ( التأمین ) كراوه‌ له‌ساڵی 1970 زاینیدا ده‌ریده‌خات كه‌ كۆمپانیاكانی ( ‏التأمین التعاونی ) له‌ (70% ) ی چلاكیه‌كانی ئه‌م بواره‌ی گرتۆته‌وه‌ (6).‏
حوكمی شه‌رعی گرێبه‌ستی ( التأمین التجاری )‏
زانایان وپسپۆڕانی بواری ئابووری ئیسلامی له‌م مه‌سئه‌له‌یه‌دا ڕای جیاوازیان هه‌یه‌ ‏هه‌ندێكیان پێیان دروسته‌ و زۆربه‌ی زۆریشیان به‌لایانه‌وه‌ حه‌رام ویاساغه‌، ئێمه‌ ‏هه‌وڵده‌ده‌ین تا ئه‌وه‌نده‌ی پێمان ده‌كرێت پوخته‌یه‌ك بخه‌ینه‌ به‌رده‌ست خوێنه‌ری به‌ڕێز :‏
ڕای یه‌كه‌م : ڕای زۆربه‌ی زۆری ‌زانایانه‌، كه‌ بریتین له‌هه‌ریه‌ك له‌ ابن عابیدین ‏الحنفی(7) و محمد بخیت المگیعی موفتی ووڵاتی میصر كه‌له‌ساڵی -1354 كۆچی- ‏دوایی كردووه‌ (8) وشێخ محمد ڕه‌شید ڕه‌چا (9) ومحمد أبو زهره‌ (10) وعبد الله ‏القلیقلی موفتی ووڵاتی ئوردون (11) و محمد أبو الیسر عابدین موفتی ووڵاتی سوریا ‏‏(12) ودكتۆر صدیق الچریر(13) وشێخی ئه‌زهه‌ر الشیخ جاد الحق (14) وشێخ محمد ‏بن إبراهیم ێ‌ل الشیخ گه‌وره‌ زانای كۆچكردووی سعودیه‌ (15) و كۆمه‌ڵێك زانای تریش ‏كه‌ ماوه‌ی ئه‌وه‌مان نیه‌ ناوی هه‌ر هه‌موویان بهێنین، هه‌روه‌ها ئه‌مش ڕای هه‌ر دوو ‏مه‌جمه‌عه‌ فیقهیه‌كه‌ی كۆنگره‌ی ووڵاتانی ئیسلامی(16) و ڕابگه‌ی جیهـــانی ‏ئیسلامی( 17) و هه‌یئه‌ی گه‌وره‌ زانایانی شانشینی عه‌ره‌بی سعودیه‌شه‌ (18) كه‌ ‏پێیان وایه‌ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ كۆمپانیاكانی دڵنیایی بازرگانیدا حه‌رامه‌ و دروست نیه‌ ‏به‌شداری كردن تێیاندا.‏
به‌ڵگه‌كانیشیان  بریتین  له‌ :‏
به‌ڵگه‌ی یه‌كه‌م : گرێبـــه‌ستی (دڵنیـــایی بازرگانی=التأمین التجاری) ‏گرێبـــه‌ستێكی گـــۆڕینــه‌وه‌ ( المعاوچه‌ ) ی دوو لایه‌نه‌یه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا نادیاری و ‏غه‌ره‌ری تێدایه‌، غه‌ره‌ریش گرێبه‌سته‌كان فاسد و به‌تاڵ ده‌كاته‌وه‌، ئه‌ویش به‌به‌ڵگه‌ی ‏ئه‌و فه‌رمووده‌یه‌ی كه‌ ئه‌بوهوره‌یره‌ ( خوای لێ ڕازی بێت ) ده‌یگێڕێته‌وه‌ و ده‌ڵێت : " ‏نهی رسول الله – صلی الله علیه وسلم – عن بیع الغرر " (19) واته‌ : پێغه‌مبه‌ر– ‏درودی خوای له‌سه‌ر بێت – قه‌ده‌غه‌ی كردووه‌ له‌ كڕین وفرۆشتنێك كه‌ غه‌ره‌ر و نادیاری ‏تێدا بێت، قه‌ده‌غه‌كردنیش فه‌ساد و به‌تاڵی ئه‌و شته‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ قه‌ده‌غه‌ی ‏لێكراوه‌.‏
غـــه‌ره‌ریـــش ئــه‌وه‌یه‌ كه‌ دوودڵیه‌كی تێدا بێت له‌نێوان به‌ده‌ستهێنان و له‌ده‌ست ‏چووندا (20) هه‌موو گرێبه‌ستێكیش  بنیاتنرا بێت له‌سه‌ر شتێكی ئیحتمال داری گومان ‏تێدا بوو ئه‌وه‌ بێگومان ئه‌وه‌ خودی غه‌ره‌رو نادریاریه‌.‏
ئه‌و غه‌ره‌ره‌یشی كه‌ كاریگه‌ری هه‌یه‌ ئه‌و غه‌ره‌ره‌یه‌ كه‌ له‌ گرێبه‌سته‌ دوولایه‌نه‌ ‏مالیه‌كاندا دروست ده‌بێت، و ئه‌و غه‌ره‌ره‌ش به‌ته‌واوی زاڵ ببێت به‌سه‌ر گرێبه‌سته‌كه‌دا، ‏به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ ئه‌و گرێبه‌سته‌ هه‌ر هه‌مووی به‌ نادیار و غه‌ره‌ر وه‌صف بكرێت.‏
بێگومان گرێبه‌ستی دڵنیایی بازرگانیش له‌چه‌ند لایه‌كی جیاجیاوه‌ پڕاوپڕه‌ له‌ غه‌ره‌ر و ‏نادیاری.‏
با كه‌مێك ووردبینه‌وه‌ له‌م گرێبه‌سته‌ :‏
سه‌رنج ده‌ده‌ین ئه‌وه‌ی كه‌ نادیاره‌ و نازانرێت به‌باشی ده‌ست نیشان بكرێت ئه‌و ‏شته‌یه‌ كه‌ گرێبه‌سته‌كه‌ی له‌سه‌ر گرێدراوه‌، ئه‌و بڕه‌ پاره‌یه‌ی كه‌ له‌كاتی تووشهاتنی ‏مه‌ترسیه‌كدا ده‌درێت به‌و كه‌سه‌ی كه‌ مه‌ترسیه‌كه‌ی تووش هاتووه‌ نادیاره‌ و نازانرێت ‏ده‌بێت چه‌ندێكی پێ بدرێت، له‌كاتی ڕوودانی مه‌ترسیشدا پێ ده‌چێت كه‌متر بێت له‌و ‏بڕه‌ پاره‌یه‌ی كه‌ موشته‌ری له‌سه‌ره‌تاوه‌ داویه‌تی به‌ كۆمپانیاكه‌، پێش ده‌چێت زۆر زۆر ‏زیاتریش بێت، وه‌ گه‌لێ جاریش له‌و ماوه‌یه‌دا كه‌ هه‌ردوو لایان دیاریان كردوه‌ ‏موشته‌ریه‌كه‌ هیچ مه‌ترسیه‌كی تووش نایه‌ت، هه‌روه‌ها ئه‌و ماوه‌یه‌ش دیاری نیه‌ كه‌ ‏بریتی و عیوه‌چه‌كه‌ی تێدا ده‌درێت به‌موشته‌ری كۆمپانیاكه‌، بۆیه‌ ته‌ماشا ده‌كه‌ین ‏له‌چه‌ن لایه‌كه‌وه‌ نادیاری و غه‌ره‌ری تێدایه‌، غه‌ره‌ر ونادیاری له‌ ده‌ستكه‌وتنی بریتی ئه‌و ‏بڕه‌ پاره‌یه‌ی كه‌ له‌سه‌رتاوه‌ دراوه‌ به‌كۆمپانیاكه‌ یان غه‌ره‌ر و نادیاری له‌ وه‌صف و ‏ماوه‌كه‌یدا، هه‌موو ئه‌مانه‌ ئه‌و مه‌به‌سته‌ سه‌ره‌كیانه‌ن كه‌پێویسته‌ له‌هه‌موو ‏گرێبه‌ستێكدا هه‌بێت، هه‌ر گرێبه‌ستێكیش خاڵی بێته‌وه‌ له‌م مه‌به‌ستانه‌ ئه‌وه‌ بێگومان ‏گرێبه‌ستێكی فاسد و نادروست و به‌تاڵه‌.‏
به‌ڵگه‌ی دووه‌م : خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێت : ( إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَیْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلامُ ‏ڕجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْگَانِ فَاجْتَنِبُوهُ ڵعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ) { المائده‌: من اڵایه‌90 } واته‌ :  ئه‌ی ‏ئه‌وانه‌ی باوه‌ڕتان هێناوه‌ دڵنیابن که‌ عه‌ره‌ق و قومار و گۆشتی ماڵاتی سه‌ربڕاو بۆ ‏غه‌یری خوا له‌و شوێنانه‌ی که‌ خه‌ڵک به‌پیرۆزی داناوه‌ نه‌ک ئیسلام، بورج حه‌رام و ‏حه‌ڵاڵ زانین به‌هۆی هه‌ڵدانی زاره‌وه‌ ئه‌مانه‌ هه‌رپیسن و له‌کاروکرده‌وه‌ی شه‌یتانن، ‏که‌واته‌ ئێوه‌ش خۆتانی لێ دوور بگرن و خۆتانی لێ بپارێزن، بۆ ئه‌وه‌ی سه‌رفرازیی و ‏به‌خته‌وه‌ریی به‌ده‌ست بهێنن (له‌ هه‌ردوو جیهاندا).‏
المیسر : واته‌ قومار، قوماریش به‌ ده‌قی ئه‌م ئایه‌ته‌ پیرۆزه‌ حه‌رام و قه‌ده‌غه‌لێكراوه‌ ‏وواجبه‌ هه‌موو باوه‌ڕدارێك لێی دووربكه‌وێته‌وه‌.‏
شێخ الإسلام ابن التیمیه‌ ( ڕه‌حمه‌تی خوای لێ بێت ) له‌ پێناسه‌ی قوماردا ده‌ڵێت ‏‏: " أخژ مال الإنسان وهو علی‌ مخاگره‌ هل یحصل له عوچ أو لا یحصل "(21)  واته‌ : ‏بریتیه‌ له‌ وه‌رگرتنی ماڵی خه‌ڵكی به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ ئه‌و كه‌سه‌ ترسی ئه‌وه‌ی هه‌بێت كه‌ ‏ئایا بریتی ئه‌و ماڵه‌ی ده‌ست ده‌كه‌وێته‌وه‌ یان ده‌ستی ناكه‌وێته‌وه‌.‏
ئه‌م وه‌صفه‌ش به‌پێی دان پێدانانی كه‌سانی یاسانایش له‌ گرێبه‌ستی ( دڵنیایی ‏بازرگانی = التأمین التجاری) دا هه‌یه‌، چونكه‌ ئه‌و لایه‌نه‌ی كه‌ زه‌مانه‌تی مه‌ترسیه‌كه‌ی ‏ده‌كه‌وێته‌ گه‌ردنه‌وه‌ كه‌ بریتیه‌ له‌ كۆمپانیاكه‌ گره‌و له‌سه‌ر ڕوودانی مه‌ترسیه‌كان ده‌كات، ‏جا ئه‌گه‌ر له‌و ماوه‌یه‌ی كه‌ هه‌ردوولایان دیاریان كردووه‌ بۆ گرێبه‌سته‌كه‌یان هیچ ‏ڕووداوێكی مه‌ترسیدار ڕووی نه‌دا، ئه‌وه‌ كۆمپانیاكه‌ ئه‌و بڕه‌ پاره‌یه‌ بۆخۆی ده‌بات كه‌ ‏له‌سه‌ره‌تاوه‌ موشته‌ریه‌كه‌ی داویه‌تی پێی، خۆ ئه‌گه‌ر مه‌ترسیش ڕوویدا ئه‌وه‌ كۆمپانیاكه‌ ‏گه‌لێك جار زۆر زیاتر ده‌دات له‌قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ی ئه‌و مه‌ترسیه‌ی كه‌ تووشی ‏موشته‌ریه‌كه‌ی بووه‌، ئه‌‌مه‌ش پڕاو پڕ مانای گره‌و و قوماركردن ده‌گه‌یه‌نێت (22).‏
به‌ڵگه‌ی سێهه‌م : له‌لایه‌كی تره‌وه‌ گرێبه‌ســـتی دڵنیایی بازرگانی خــــۆی له‌خۆیدا ‏‏( سوو =ربا ) یه‌كی دیــار و ئاشـــكرایه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌گه‌ر وورد ببینه‌وه‌ له‌ ‏پێنــــاسه‌ی ( دڵنیایی بازرگانی = التأمین التجاری ) ئه‌وه‌ یاسا ناسه‌كان ئابه‌و ‏شێویه‌یان پێناسه‌ كردووه‌ : (عقد یلتزم المۆمن بمقتچاه أن یۆدی إلی‌ المۆمن له مبلغاً ‏من المال..... فی نڤیر مقابل نقدی... ) كه‌واته‌ موشته‌ری سه‌ره‌تا بڕێك پاره‌ی دیاریكراو ‏ده‌دات به‌و كۆمپانیایه‌ له‌پێناو ئه‌وه‌ی لـــه‌بــه‌رامبه‌ردا بڕێك پاره‌ له‌ داهاتوودا وه‌ربگرێته‌وه‌ ‏ئه‌گه‌ر هاتوو تووشی مه‌ترسیه‌ك بوو.‏
به‌م پێیه‌ش له‌م كاته‌دا گۆڕینه‌وه‌ی پاره‌ به‌پاره‌یه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی هه‌ردوو بڕه‌ پاره‌كه‌ ‏وه‌ك یه‌ك وابن، هه‌روه‌ها وه‌رگرتنیش كه‌ده‌بێت له‌و مه‌جلیسه‌دا بێت رووی نه‌داوه‌، ‏ئه‌مه‌ش ده‌چێته‌ چوار چێوه‌ی ( هه‌ردوو جۆره‌كه‌ی سوو= ربا الفچل و ربا النسیئه‌ ) وه‌.‏
به‌ڵگه‌ی چواره‌م : به‌شداری كردن له‌ كۆمپانیاكانی دڵنیایی بازرگانیدا، جۆرێكه‌ ‏له‌جۆره‌كانی ماڵی خه‌ڵك خواردن به‌ناهه‌ق و به‌ باگل، خوای گه‌وره‌ش قه‌ده‌غه‌ی ‏كردووه‌ له‌ ئه‌نجامدانی وه‌ها كارێك : (و ڵا تَأْكُلُوا أَمْوَاڵكُمْ بَیْنَكُمْ بِالْبَاگِلِ...){ البقره‌ : ‏‏188}واته‌ : ماڵ و سه‌روه‌ت و سامانی یه‌كتر مه‌خۆن به‌ناهه‌ق و به‌ناڕه‌وا.‏
گومانی تێدا نیه‌ ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ له‌كاتی تووشهاتنی مه‌ترسی و زه‌ره‌روزیانێكدا ‏بڕێك پاره‌ی دیاریكراو, یان قه‌ره‌بووی زیانه‌كه‌ی وه‌رده‌گریته‌وه‌ له‌و كۆمپانیایه،‌ ته‌نها ‏له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و بڕه‌ پاره‌یه‌ وه‌ری ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ سه‌ره‌تا داویه‌تی به‌كۆمپانیاكه‌، ئه‌و بڕه‌ ‏پاره‌یه‌ش كه‌ داویه‌تی زۆربه‌ی جار زۆر كه‌متره‌ له‌و بڕه‌ پاره‌یه‌ی كه له‌قه‌ره‌بووی ‏زیانه‌كه‌یدا وه‌ری ده‌گریته‌وه‌، به‌مه‌ش ئه‌م كه‌سه‌ پاره‌یه‌كی زۆری وه‌رگرتوه‌ له‌به‌ر‌امبه‌ر ‏هیچ شتێكدا، به‌واتایه‌كی تر كۆمپانیاكه‌ له‌پاره‌ی ئه‌و به‌شداربوانه ده‌دات به‌م كه‌سه‌ كه‌ ‏تووشی زیان نه‌هاتوون، ئه‌مه‌ش به‌ئاشكرا ماڵی خه‌ڵك خواردنه‌ به‌ناهه‌ق وبه‌ناڕه‌وا، خۆ ‏ئه‌گه‌ر موشته‌ری تووشی هیچ كاره‌سات و زیانێك نه‌هات ئه‌وا كۆمپانیای خاوه‌ن ‏سه‌رمایه‌ پاره‌ی ئه‌و به‌شداربووه‌ بۆخۆی هه‌ڵده‌گرێته‌وه‌ به‌بێ هیچ به‌رامبه‌رێك، ئه‌مه‌ش ‏دیسان خواردنی ماڵی خه‌ڵكیه‌ به‌ ناهه‌ق و ناڕه‌وا.‌‏
ڕای دووه‌م : ئه‌مـــه‌ش ڕای كۆمـــه‌ڵێك لـــه‌زانــایــانی ســه‌رده‌مــه‌ لــه‌وانــه‌یش ‏مصگفی الزرقا (23) و علــی الخفیـف (24) و محـمـد یوســف موســی ( 25) وعبــد ‏الوهاب خلاف (26)، كه‌ پێیان وایه‌ به‌شداریكردن له‌م كۆمپانیایانه‌دا شتێكی مه‌شروع و ‏ڕێگا پێدراو و دروسته‌.‏
به‌ڵگه‌ی ئه‌م زانایانه‌ش بریتیه‌ له‌ كۆمه‌ڵه‌ قیاسێكی جۆرا وجۆر كه‌ كردوویانه‌ :‏
به‌ڵگه‌ی یه‌كه‌م : قیاسی ئه‌م گرێبه‌سته‌یان كردۆته‌ سه‌ر بابه‌تی ( العاقله‌ )(27) ‏چونكه‌ عاقله‌ له‌شه‌رعدا ئه‌و باره‌ قورسه‌ ئه‌گرێته‌ ئه‌ستۆی خۆی كه‌ له‌ئه‌نجامی ‏كووشتنێكی به‌هه‌ڵه‌دا ڕوو ئه‌دات كه‌ بریتیه‌ له‌ پێدانی خوێنی ئه‌و كوژراوه‌ به‌ كه‌س ‏وكاره‌كه‌ی له‌بری كه‌سی بكوژ، ئه‌مه‌ش به‌وه‌ی كه‌سو كاره‌كه‌ی ئه‌و بڕه‌ پاره‌یه‌ ‏له‌نێوخۆیاندا دابه‌ش ده‌كه‌ن و به‌هه‌موویانه‌وه‌ خوێنی ئه‌و كه‌سه‌ كوژاروه‌ ده‌ده‌ن بۆ ‏ئه‌وه‌ی كۆڵی قوورسی كه‌سی تاوانبار سووك بكه‌ن، كه‌ به‌هۆی ئه‌و موصیبه‌ته‌ ‏نه‌خوازاراوه‌وه‌ هاتوه‌ته‌ سه‌ری، به‌هه‌مان شێوه‌یش له‌ گرێبه‌ستی دڵنیاییشدا هه‌ر به‌و ‏شێوه‌یه‌ به‌هه‌موو به‌شداربووه‌كانه‌وه‌ هاریكاری كه‌سی توش بوو به‌و زیانه‌ ده‌كه‌ن و ‏ئه‌ركی سه‌رشانی سووك ده‌كه‌ن (28).‏
ئه‌و زانایانه‌شی كه‌ گرێبه‌ستی دڵنیایی بازرگانیان پێی حه‌رام و نادروسته‌ به‌م ‏شێوه‌یه‌ موناقه‌شه‌ی ئه‌م به‌ڵگه‌یه‌یان ده‌كه‌ن :‏
‏1)‏    عاقله وخزم كه‌س وكار‌ كاتێك خوێنی ئه‌و كه‌سه‌ كوژراوه‌ له‌ئه‌ستۆ ده‌گرن له‌به‌ر ‏بوونی صیله‌ی ڕه‌حم و خۆشه‌ویستی و عه‌گفێكه‌ كه‌ ئه‌م هاوكاریه‌ ده‌كه‌ن له‌نێوان ‏ئه‌وان و ئه‌و كه‌سه‌ موصیبه‌ت له‌ده‌ست ده‌رچووه‌دا هه‌یه، ئه‌ویش ئه‌گه‌ر به‌ دانه‌وه‌ی ‏بێت له‌پاشتر وه‌ك قه‌رزێك یان به‌بێ دانه‌وه‌ی بێت، قیاسێكی له‌م شێوه‌یه‌ نادروسته‌ ‏چونكه‌ له‌گرێبه‌ستی دڵنیایدا هیچ جۆره‌ صیله‌ی ڕه‌حم و ئیحسان وچاكه‌كاریه‌ك  نیه،‌ ‏به‌ڵكو ته‌نها مه‌به‌ست لێی بازرگانی كردن و بریتی وه‌رگرتنه‌وه‌یه‌ له‌كاتی زیان لێكه‌وتندا.‏
‏2)‏    عاقله‌ و خزم وكه‌س وكاری بكوژه‌كه‌ به‌پێی هه‌ژاری و ده‌وڵه‌مه‌ندییان پاره‌یان ‏لێوه‌رده‌گیرێت ئه‌وه‌یان زۆر ده‌وڵه‌مه‌نده‌ زۆرتری لێوه‌رده‌گیرێت ئه‌وه‌ش له‌و كه‌متری هه‌یه‌ ‏كه‌متری لێوه‌رده‌گیرێت ئه‌وه‌شی هه‌ژاره‌ وهیچی نیه‌ هیچ نادات، به‌پێچه‌وانه‌ی ‏گرێبه‌ستی دڵنیاییه‌وه‌ كه‌ ته‌واوی به‌شداربووه‌كان له‌و كۆمپانیایه‌ وه‌ك یه‌ك بڕی ‏به‌شداربونه‌كه‌یان ده‌ده‌ن.‏
به‌ڵگه‌ی دووه‌م : به‌ڵگه‌یه‌كی تریان بریتیه‌ له‌ ته‌خریج كردن و ده‌رهێنانی حوكمی ‏ئه‌م مه‌سئه‌له‌یه‌ له‌ سه‌ر مه‌سئه‌له‌ی چه‌مانی مه‌ترسی ڕێگاوبان كه‌ له‌مه‌زهه‌بی ‏حه‌نه‌فیدا ده‌قی له‌باره‌وه‌ هاتوه‌ به‌ دروستی و جائزی، وێناكردنیشی به‌م شێوه‌یه‌یه‌ : ‏كه‌سێك به‌ كه‌سێكی تر ده‌ڵێت به‌م ڕێگادا بڕۆ هیچ مه‌ترسی تێدا نیه‌ و تووشی ‏هه‌رشتێكیش بوویت ئه‌وا من چه‌مانه‌تی هه‌موو زه‌ره‌رو زیانێكت ده‌كه‌م، جا ئه‌گه‌ر ‏هاتوو ئه‌و كه‌سه‌ به‌قسه‌ی كه‌سی دووه‌می كرد و ملی ئه‌و ڕێگایه‌ی گرته‌به‌ر وله‌ڕێگادا ‏دز وجه‌رده‌ هاتنه‌ ڕێگای و ڕووتیان كرده‌وه‌ و هه‌موو كه‌ل وپه‌ل و پاره‌وپوڵه‌كه‌یان برد، ئه‌وا ‏كه‌سی دووه‌م واته‌ : ئه‌وه‌ی كه‌ووتی من چه‌مانه‌تی ڕێگاكه‌ ده‌كه‌م ده‌بێت به‌چامن و ‏ئه‌و زه‌ره‌رو زیانه‌ ده‌بژێرێت.‏
به‌ووته‌ی زانایانی ڕای دووه‌م : گرێبه‌ستی دڵنیایی بازرگانی (التأمین التجاری) وه‌ك ‏ئه‌م مه‌سئه‌له‌یه‌ وایه‌ له‌ڕووی چه‌مانه‌ت كردنه‌كه‌یه‌وه‌، ئه‌و كۆمپانیایه‌ ده‌بێت به‌ چامنی ‏كه‌سی به‌شداربوو له‌گه‌ڵیدا، هه‌روه‌ك چۆن ئه‌و كه‌سه‌ی ووتی به‌ڕێبواره‌كه‌ تووشی ‏هه‌ر زیانێك بوویت من ده‌بم به‌ چامنت (29).‏
زانایانی ڕای یه‌كه‌م موناقه‌شه‌ی ئه‌م به‌ڵگه‌یه‌شیان به‌م شێوه‌یه‌ ده‌كه‌ن :‏
‏1)‏    جارێك ده‌بێت بزانین كه‌ مه‌سئه‌له‌ی چه‌مانه‌تكردنی مه‌ترسی ڕێگا، پابه‌ند بوون ‏و ئلیتزامكردنی یه‌ك لایه‌نه‌یه‌ وهیچ گرێبه‌ستێك بوونی نیه‌، به‌ڵام له‌مه‌سئه‌له‌ی ‏گرێبه‌ستی دڵنیایی بازرگانی (التأمین التجاری) دا پابه‌ندبوون و ئیلتزامكردن دوولایه‌نه‌یه‌ ‏و گرێبه‌ستێك بوونی هه‌یه‌ له‌نێوان هه‌ردوولایه‌نه‌كه‌دا كه‌ موشته‌ری و كۆمپایناكه‌یه‌.‏
‏2)‏    ئه‌و چه‌مانه‌تكردنه‌ی ئێوه‌ باسی ده‌كه‌ن وقیاسی له‌سه‌ر ده‌كه‌ن ده‌چێته‌ ‏چوارچێوه‌ی گرێبه‌ستی به‌خشینه‌وه‌ ( عقود التبرعات ) وه‌ كه‌مه‌به‌ست پێی چاكه‌ و ‏مه‌عروف كردنه‌ له‌گه‌ڵ كه‌سی به‌رامبه‌ردا نه‌ك قازانجكردن، به‌پێچه‌وانه‌ی گرێبه‌ستی ‏دڵنیاییه‌وه‌ كه‌ گرێبه‌ستێكی گۆڕینه‌وه‌ی مالی یه‌‌ ( عقود معاوچه‌‌ مالیه‌ ) جاله‌به‌ر ئه‌وه‌ ‏ڕاست نیه‌ قیاسكردنی ئه‌م گرێبه‌سته‌ له‌سه‌ر مه‌سئه‌له‌ی چه‌مانه‌تكردنی مه‌ترسی ‏ڕێگاوه‌ كه‌ ڕوونمان كرده‌وه‌.‏
‏3)‏    له‌لایه‌كی تره‌وه‌ مه‌به‌ست له‌ مه‌سئه‌له‌ی چه‌مانی ڕێگاوه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و كه‌سه‌ی ‏ده‌ڵێت ده‌بم به‌چامن مه‌به‌ستی ئه‌وه‌یه‌ بۆ كه‌سی به‌رامبه‌ر بسه‌لمێنیت كه‌ ڕێگاكه‌ بێ ‏مه‌ترسییه‌ وهانی بدات كه‌ هیچ نه‌ترسێت و ڕێگای خۆی بگرێته‌به‌ر، نه‌ك ته‌نها ‏مه‌به‌ستی چه‌مانه‌تكردنه‌كه‌ بێت، به‌پێچه‌وانه‌ی گرێبه‌ستی دڵنیایی بازرگانی (التأمین ‏التجاری) ه‌وه‌ كه‌ كۆمپانیاكان به‌شێوه‌یه‌كی ڕه‌ها ( مگلق ) ئه‌وه‌ بۆ موشته‌ریه‌كانیان ‏دووپات ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ ئه‌مان چامنی هه‌موو زه‌ره‌روزیانێكن كه‌ دێنه‌ ڕێگایان ومه‌به‌ست ‏لێی هاندان و كه‌مكردنه‌وه‌ی ترس و دڵه‌ڕواكێیان نیه‌ وه‌ك له‌مه‌سئــه‌له‌ی یه‌كه‌مدا ‏هه‌ستی پێ ده‌كرێت.‏
‏4)‏    له‌ مه‌سه‌ئه‌لی یه‌كه‌مدا  واته‌ : مه‌سئه‌له‌ی چه‌مانه‌تی ڕێگاكه‌دا، ئه‌و كه‌سه‌ی ‏بووه‌ به‌ چامن هیچ  قازانجێكی ده‌ست ناكه‌وێت له‌و ووته‌یه‌ی كه‌ كردوویه‌تی، به‌ڵام ‏له‌گرێبه‌ستی دڵنیاییدا له‌كاتی تووش نه‌هاتنی مه‌ترسیه‌كاندا ئه‌وا كۆمپانیا گره‌وه‌كه‌ی ‏ده‌باته‌وه‌، خۆ له‌كاتی ڕوودان وتووشهاتنی مه‌ترسیدا كه‌سی موشته‌ری گره‌و ده‌باته‌وه‌، ‏گره‌وێكیش كه‌له‌وه‌و پێش هیچ لایه‌كیان ئه‌ندازه‌ وبڕه‌كه‌یان نه‌زانیوه‌.‏
به‌ڵگه‌ی سێهه‌م : قیاسكردنی گرێبه‌ستی دڵنیایی بازرگانی( التأمین التجاری ) ‏له‌سه‌ر مه‌سئه‌له‌ی یاسای خانه‌نشینكردن و هاوشێوه‌كانی، ئه‌وه‌ش به‌وه‌ی كه‌ ‏یاسای خانه‌نشینی گرێبه‌ستێكی گۆڕێنه‌وه‌ی دوولایه‌نه‌یه‌ ( عقد المعاوچه‌ ) یه‌، ‏ئه‌ویش له‌سه‌ر ئه‌وه‌ بنیات نراوه‌ ‌ هه‌موو فه‌رمانبه‌رێك مانگانه‌ بڕێكی كه‌م له‌ ‏مووچه‌كه‌ی ده‌بڕرێت بۆ ئه‌وه‌ی ‌له‌كاتی خانه‌نشیكردنیدا بۆی صه‌رف بكرێته‌وه‌ له‌ڕێگای ‏دابینكردنی مووچه‌یه‌كی دیاریكراو به‌بێ ده‌وام كردن، ئه‌مه‌ش وه‌ك گرێبه‌ستی دڵنیای ‏بازرگانی وایه‌، ئه‌ویش به‌وه‌ی هه‌ردوولایان به‌شێوه‌یه‌كی به‌ش به‌ش و ( أقساگ ) بڕێك ‏پاره‌ له‌ كه‌سی به‌رامبه‌ر وه‌رده‌گرن بۆ ئه‌وه‌ی پاشتر قه‌ره‌بوویان بۆ بكه‌نه‌وه‌، وه‌ ‏به‌سه‌رنج دانیش بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت له‌ هه‌ردوو لادا له‌         ( گرێبه‌ستی دڵنیای و ‏یاسای خانه‌نشین ) دا موشته‌ری و فه‌رمانبه‌ره‌كه‌ نازانن كه‌ چه‌ند ( قیسگ ) ده‌ده‌ن وتا ‏چ كاتێكیش به‌رده‌وام ده‌بن، وه‌ دیسان هیچ كه‌سیشیان نازانن كه‌ له‌كاتی ‏قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ و خانه‌نشینیكردندا  چه‌ندێك وه‌رده‌گرنه‌وه‌، چا پێده‌چێت بڕێكی زیاتر له‌و ‏پاره‌یه‌ كه‌ دوایانه‌ وه‌ری بگرنه‌وه‌ وه‌پێش ده‌چێت كه‌متر وه‌ربگرنه‌وه‌ یان هه‌رهیچ ‏وه‌رنه‌گرنه‌وه‌، به‌ڕای ئه‌م كۆمه‌ڵه‌ زانایه‌ ئه‌گه‌ر یاسای خانه‌نشین دروست بێت ئه‌وا ‏گرێبه‌ستی دڵنیایی بازرگانیش دروسته، واپێویست ده‌كات حوكمی هه‌ردوولایان وه‌ك ‏یه‌ك بێت‌ (30).‏
‏   موناقشه‌ی ئه‌م به‌ڵگه‌یه‌شیان به‌وه‌ كراوه‌ ،كه‌ ده‌ڵێن : به‌هیچ شێوه‌یه‌ك ئه‌و ‏موچه‌یه‌ی كه‌ فه‌رمانبه‌ر له‌كاتی خانه‌نشینكردنیدا وه‌ری ده‌گرێت قه‌ره‌بووی ئه‌و بڕه‌ ‏پاره‌یه‌ نیه‌ كه‌ كاتی خۆی مانگانه لێی بڕاوه‌، به‌ڵكو مووچه‌ی خانه‌نشینی موكافه‌ئه‌یه‌كه‌ ‏و حكومه‌ت ئیلتزامی پێوه‌ ده‌كات ئه‌ویش به‌ حوكمی ئه‌وه‌ی كه‌ به‌رپرس ولێپسراوی ‏ته‌واوی هاوو‌ڵاتیه‌كانیه‌تی و وه‌ك وه‌فایه‌ك بۆ خزمه‌تی ئه‌و فه‌رمانبه‌ره‌ كه‌ له‌كاتی ‏گه‌نجیه‌تی ولاویه‌تیدا خزمه‌تی به‌ووڵاته‌كه‌ی كردووه،‌ جێگای ئه‌وه‌یه‌ حوكمه‌تیش ‏له‌كاتی خانه‌نشینكردنی ئه‌و فه‌رمانبه‌ره‌دا وه‌فای هه‌بێت بۆ ئه‌م هاوڵاتیه‌ كه‌ له‌كاتی ‏پیرێتیدا توانای ئه‌وه‌ی نه‌ماوه‌ خزمه‌ت بكات، جا له‌به‌ر ئه‌وه‌ ده‌بێت بزانین یاسای ‏خانه‌نشیینی گرێبه‌ستێكی گۆڕینه‌وه‌ی دولایه‌نه‌ نیه‌ له‌نێوان حكومه‌ت و فه‌رمانبه‌ردا كه‌ ‏له‌سه‌ر بنه‌مای بازرگانی و قازانجكردن كرا بێت.‏
‏   ئه‌مه‌ و ئه‌و زانایانه‌ی كه‌ پێیان وایه‌ گرێبه‌ستی دڵنیایی بازرگانی دروسته‌ قیاسی ‏ئه‌م گرێبه‌سته‌ی ده‌كه‌نه‌ سه‌ر كۆمه‌ڵه‌ بابه‌تێكی تر كه‌ هه‌ر هه‌موویان له‌م خولگه‌یه‌دا ‏ده‌خولێنه‌وه‌ كه‌ قیاسه‌كانیان قیاسێكی وه‌ك زانایانی ئوصول ده‌ڵێن ( قیاس مع الفارق ) ‏واته‌ قیاسێكه‌ كه‌ له‌چه‌ند ڕوویه‌كه‌وه‌ له‌یه‌كتر ناكه‌ن بۆیه‌ به‌ڵگه‌كانیان له‌لایه‌ن زانایانی ‏ڕای یه‌كه‌مه‌وه‌ به‌ناردوست له‌قه‌ڵه‌م ده‌درێت.  ‏
ڕای په‌سه‌ند : له‌كۆتای وپاش لێكدانه‌وه‌ و گه‌ڵاڵه‌كردنی به‌ڵگه‌ی هه‌ردوولا ده‌گه‌ینه‌ ‏ئه‌و باوه‌ڕه‌ی كه‌ ڕای یه‌كه‌م په‌سه‌نده‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ گرێبه‌ستی دڵنیایی بازرگانی  ‏گرێبه‌ستێكی دروست نیه‌ و حه‌رامه‌ و ده‌چێته‌ چوار چێوه‌ی گرێبه‌سته‌ ‏قه‌ده‌غه‌كراوه‌كانه‌وه‌ ،ئه‌ویش له‌به‌ر به‌هێزی به‌ڵگه‌كانیان كه‌هه‌ڵێنجانێكی دروستیان ‏كردوه‌ له‌ قورئان وسوننه‌تی سه‌حیحه‌وه‌، له‌به‌رامبه‌ریشدا ڕای دووه‌م به‌ڵگه‌كانیان ‏بنیاتنراوه‌ له‌ سه‌ر چه‌ند قیاسێك كه‌ بنه‌ماكانی قیاسی ڕاست ودروستیان تێدانیه‌، ‏له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا زانایانی ڕای یه‌كه‌م پاڵپشتی ڕاكانیان به‌ ده‌قه‌كانی قورئان ‏وفه‌رمووده‌ی سه‌حیح و كۆمه‌ڵه‌ بنه‌مایه‌كی بنه‌ڕه‌تی ده‌به‌ستن كه‌ ته‌واوی زانایان ‏كۆده‌نگن له‌سه‌ر وه‌رگرتن و كارپێكردنی، هه‌روه‌ها (التأمین التجاری) وه‌ك هه‌ستی ‏پێكراوه‌ هیچ به‌رژه‌وه‌ندیه‌كی غالبی كۆمه‌ڵگه‌ی تێدا نیه‌ (31)، به‌ڵكو هه‌موو ‏ئه‌نجامه‌كه‌ی به‌وه‌ كۆتایی دێت كه‌ كۆڵ قورسی مه‌ترس ڕووداوه‌كان له‌سه‌ر شانی ‏چه‌ند كه‌سێك ده‌گوازێته‌وه‌ بۆ سه‌ر ئه‌ستۆ و شانی كۆمه‌ڵێكی تر، ئه‌مه‌ش كۆمه‌ڵگه‌ ‏هیچ سوودمه‌ندێك نابێت لێی (32) به‌ڵكو به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ مه‌ترسیه‌كی زۆریشی ‏هه‌یه‌ بۆ سه‌ر ئابووری ووڵات، ئه‌ویش له‌و ڕووه‌ وه‌ كه‌ كۆمه‌ڵیك كۆمپانیای بازرگانی كه‌ ‏له‌چه‌ند سه‌رمایه‌دارێك پێك دێن ده‌ست ده‌گرن به‌سه‌ر بازاڕ و هێزی پاشه‌كه‌وت كردنی ‏هاوڵاتیاندا  كه‌ به‌ ئاره‌زوو وویستی خۆیان چۆنیان بوێت ئاواهی ئاڕاسته‌ی ده‌كه‌ن، هه‌ر ‏له‌به‌ر ئه‌م هۆیه‌ كۆمه‌ڵێك ووڵات ناچاربوون كه‌ كۆمپانیاكانی دڵنیایی بازرگانی خۆماڵی ‏بكه‌ن و بیكه‌نه‌وه‌ به‌ موڵكی ده‌وڵه‌ت (33).‏
هه‌ڵوێسته‌یه‌كی پێویست وگرنگ :‏
له‌كۆتایدا مه‌سه‌ئه‌له‌یه‌ك هه‌یه‌ پێویسته‌ باسی بكه‌ین ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ : ئایا ئه‌گه‌ر ‏مامه‌ڵه‌یه‌كی دروست و حه‌ڵاڵ گرێدرا و به‌مه‌رج گیرا به‌‌ به‌شداری كردن له‌ یه‌كێك له‌ ‏كۆمپانیاكانی دڵنیایی بازرگانیدا، ئایا حوكمی مامه‌ڵه‌ی یه‌كه‌م واته‌ مامه‌ڵه‌ ‏دروسته‌كه‌ش نادروست وحه‌رام ده‌بێت، وه‌ك ئه‌وه‌ی ئێستا له‌كوردستان كه‌ وه‌رگرتنی ‏قه‌رزی خانووبه‌ره‌ به‌ستراوه‌ به‌ به‌شداری كردن له‌ كۆمپانیایه‌كی دڵنیایی بازرگانیدا، ‏ئه‌ویش له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌گه‌ر هاتوو ئه‌و هاووڵاتیه‌ نه‌یتوانی له‌ژیانی خۆیدا قه‌رزره‌كانی ‏حكومه‌ت بداته‌وه‌ ئه‌وكاته‌ كۆمپاینیا دڵنیاییه‌كه‌‌ قه‌رزه‌ركانی بۆ ئه‌داته‌وه‌؟
پێوسته‌ بزانین سوپاس بۆ خوای گه‌وره‌ حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان ( فائده‌ = ‏سوودی ) ی سه‌ر قه‌رزی خانووبه‌ره‌ی هه‌ڵگرت، ئه‌و بڕه‌ پاره‌ كه‌مه‌یشی وه‌رده‌گیرێت ‏وه‌ك زانایانی كوردستان ڕوونیان كرده‌وه‌، ده‌چێته‌ چورا چێوه‌ی ڕسومات و عموله‌ و ‏له‌بری ئه‌و ماندووبون و مه‌صروفاته‌یه‌ كه‌ حكومه‌ت ده‌‌یكات له‌ئاسانكاری وه‌رگرتنی ئه‌و ‏قه‌رزه‌دا، بۆیه‌ وه‌رگرتنی قه‌رزی خانووبه‌ره‌ خۆی له‌خۆیدا هیچ كێشه‌ و گومان ‏ودوودڵیه‌كی تێدا نیه‌ وحه‌ڵاڵ و دروسته‌.‏
وه‌ سه‌باره‌ت به‌گرێدانی وه‌رگرتنی قه‌رزی خانووبه‌ره به‌ به‌شداریكردن له‌یه‌كێك ‏له‌كۆمپانیاكانی دڵنیایی بازرگانی، ئه‌وا له‌وه‌ڵامدا ده‌ڵێین : حوكمی ئه‌م مه‌سئه‌له‌یه‌ ‏ده‌قاوده‌ق حــوكمی به‌زۆر به‌شداری كردنی هه‌یه‌ له‌ كۆمپانیـــاكانی دڵنیایی ‏بازرگــــانیدا ( التأمین الإجباری ), هه‌روه‌ك زانایانی سه‌رده‌م له‌فه‌تواكانیاندا ڕوونیان ‏كردۆته‌وه‌ له‌و زانایانه‌ش : شێخ محمد بن صالح العپیمین و شێخ عبد الله ابن جبرین و ‏شێخ محمد  رمچان البوگی وشێخ محمد بن صالح المنجد و شێخ سلیمان بن ناصر ‏العلوان و كۆمه‌ڵیكی تریش : كه‌ پێیان وایه‌ ئه‌گه‌ر هاووڵاتی ناچار كرا به‌ به‌شداریكردن ‏له‌ كۆمپانیاكانی دڵنیایی بازرگانیدا ئه‌وه‌ ده‌چێته‌ چوار چێوه‌ی زه‌روره‌ت و ناچاریه‌وه،‌ و ‏كه‌سی به‌شدار بوو هیچ تاوان و گوناهی ناگات و ڕیگا پێدراوه‌ ئه‌و مامه‌ڵه‌یه‌ بكات.‏
‏-‏    ئه‌مه‌ش ده‌قی فه‌تواكه‌ی سلیمان بن ناصر العلوان كه‌ ده‌ڵێت : " والژین یُكرهون علی‌ ‏هژا التأمین - والإكراه معتبر فی هژه المسأله‌ بمجرد العقوبه‌ - فإنهم یترخصون بالدفع ‏ولا إپم علیهم ، ومن صبر واحتسب وچن علیهم بالمـــال ونأی‌ بنفســه عن مواقع ‏الحرام ، فهژا أزكی‌ عند الله وأبر، والله أعلم ".‏
‏-‏    هه‌روه‌ها ئه‌مه‌ش ده‌قی فه‌تواكه‌ی شێخ عپیمینه‌ : " قد یقول قائل إژا ابتلیت بهژا ‏اڵ‌مر فقدمت إلی‌ بلد أو كنت فی بلد یرغمونی علی‌ هژا التأمین فماژا أصنع؟ هل ‏أعگل سیارتی واستأجر أم ماژا أصنع؟
‎ ‎أقول فی هژا إنه إژا أرغمت علی‌ هــژا التأمین فلا حــرج علیك أن تدفع ما أرغمت ‏علیه..... " ‏
‏-‏    ده‌قی فه‌تواكه‌ی محمد رمچان البوگی :  " التأمین الإجباری، نوع من أنواع الچریبه‌. ‏یدفعها التاجر ولا یتحمل من جرا‌و ژلك أی وزر‎..‎‏ " ‏
‏-‏    ده‌قی فه‌تواكه‌ی شێخ المنجد : " التأمین التجاری محرم بجمیع صوره، فإن أجبر علیه ‏الإنسان جاز له الدخول فیه ، والإپم علی‌ من أجبره".‏
‏    له‌كۆتایدا  داواكارم خوای گه‌وره‌ ئه‌م كاره‌ی لێ قبوڵ كردبین و پاشان ‏توانیبێتیشمان به‌پێی پێویست خوێنه‌ری كورد زومان ئاشنا بكه‌ین به‌م بابه‌ته‌ ‏سه‌رده‌میانه‌.‏
والسلام علیكم ورحمه‌ الله وبركاته.‏

په‌راوێزه‌كان ‏
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
‏ 1) مختار الصحاح (ص26)ماده‌ ( أ م ن) , المنجد اڵ‌بجدی ص 223.‏
‏2) معجم المصگلحات الاقتصادیه‌ نزیه حماد (ص 106) , هه‌روه‌ها سه‌یری القوانین العربیّه‌ المعرفه‌ ‏للتأمین ئه‌مه‌ش یاسای ژماره‌ 747له‌ قانوی میصریه‌ , وژماره‌  713 قانونی سوری , وژماره‌  950 لوبنانی , ‏و ژماره‌983 عێراقی , وژماره‌920 ئوردنی , وه‌سه‌یری كتێبی الوسیگ عبد الرزاق السنهوری (7 / 1079) ‏بكه‌.‏
‏3) حاشیه‌ ابن عابدین (4 / 170).‏
‏4) ده‌سته‌واژه‌ی ( سوكوه ) ده‌سته‌واژه‌یه‌كی به‌ربڵاوه‌ به‌مانای گرێبه‌ستی ( التأمین ) دێت كه‌ وه‌رگیروه‌ ‏له‌ ده‌سته‌واژه‌ی ( سیكورتیه‌ ) ی فه‌ره‌نسی كه‌ مه‌به‌ستی پێی ئه‌مان و دڵنیایی یه‌، سه‌یری كتێبی ( ‏نڤام التأمین ) ی شێخ مصگفی زرقا لاپه‌ڕه‌ 23 بكه‌.‏
‏5) سه‌یری ( النشأه‌ التاریخیه‌ للتأمین بحپ هیئه‌ كبار العلما‌و بالسعودیه‌ ( لاپه‌ڕه‌ 38) ,بكه‌ له‌گه‌ڵ ‏كتێبی : ( المعاملات المالیه‌ المعاصره‌ د. محمد شبیر ( لاپه‌ڕه‌ 97) , وه‌ كتێبی ( التأمین فی الشریعه‌ ‏والقانون د. غریب الجمال)  (لاپه‌ڕه‌ 11).‏
‏6) الإسلام والتأمین د. محمد شوقی الفنجری (لاپه‌ڕه‌ 46 , 47) , الاقتصاد الإسلامی مژهباً ونڤاماً د. ‏إبراهیم الگحاوی( به‌رگی1 /لاپه‌ڕه‌ 445 ).‏
‏7) مجموعه‌ رسائل ابن عابدین (2 / 175).‏
‏8) كتێبێكی تایبه‌تی هه‌یه‌ له‌م بواره‌دا به‌ناوی ( أحكام السوكرتاه )‏
‏9) فتاوی‌ المنابر (4 / 164) , (3 / 964)‏
‏10) له‌كتێبی نڤام التأمین للزرقا (ص 67) وه‌رگیراوه‌‏
‏11) عقد التأمین چمن أعمال مهرجان ابن تیمیه‌ (ص 420).‏
‏12) أعمال المۆتمر العالمی للاقتصاد الإسلامی (ص 553).‏
‏13) الغرر وأپره فی العقود (ص 650).‏
‏14) له‌كتێبی رۆیه‌ شرعیه‌ فی التأمین للشیخ عبد الله المنیع، وه‌رگیراوه‌.‏
‏15) فه‌توای ژماره‌ 570 / 2 له‌مێژووی  18 / 8 / 1388هـ.‏
‏16) بڕیاری ژماره‌ (5 / 10) له‌ مێژووی 4/ 4/ 1397هـ.‏
‏17) له‌مێژووی 4/4/1399هـ.‏
‏18) له‌مێژووی 16/4/1406هـ.‏
‏19) رواه مسلم به‌ژماره‌ فه‌رمووده‌ی  1513.‏
‏20) زاد المعاد (5/822).‏
‏21) مجموع الفتاوی‌ ( به‌رگی 28 / لاپه‌ڕه‌ 76 ).‏
‏22) التأمین وفقاً للقانون الكویتی د. جلال إبراهیم (ص 30) , وه‌سه‌یری: الوسیگ للسنهوری (به‌رگی7 / ‏لاپه‌ڕه‌  1086) بكه‌.‏
‏23) نڤام التأمین مصگفی‌ الزرقا لاپه‌ڕه‌ 57.‏
‏24) له‌كتێبی الغرر للفریر وه‌ وه‌رگیراوه‌ لاپه‌ڕه‌ 656.‏
‏25) سه‌یری كتێبی الإسلام ومشكلاتنا المعاصره‌ لاپه‌ڕه‌ 64 بكه‌.‏
‏26) التأمین ، الدكتور غریب الجمال لاپه‌ڕه‌ 202.‏
‏27) العاقله‌ : له‌شه‌رعدا به‌خزم و كه‌س وكاری ئه‌و بكوژه‌ ده‌ڵێن كه‌ كوشتنێكی به‌هه‌ڵه‌ی له‌سه‌ر ‏ده‌ست ڕووداوه‌، وه‌ خزم وكه‌سو كاره‌كه‌شی بۆ ئه‌وه‌ی كۆڵی سه‌رشانی ئه‌و خزمه‌یان سووك بكه‌ن له‌ ‏ئه‌ستۆگرتنی خوێنی كه‌سی كوژراودا به‌هه‌موو لایه‌كیانه‌وه‌ ئه‌و خوێنه‌ی بۆ ده‌ده‌ن.‏
‏28) نڤام التأمین مصگفی‌ الزرقا لاپه‌ڕه‌ 62.‏
‏29) هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو لاپه‌ڕه‌ 57.‏
‏30) التأمین نڤره‌ شرعیه‌ للشیخ عبد الله المنیع.‏
‏31) گۆڤاری ( البیان ) به‌ناونیشانی حقیقه‌ شركات التأمین د. سلیمان الپنیان.‏
‏32) سه‌یری كتێبی شرح القانون المدنی الجدید د. محمد علی عرفه‌ لاپه‌ڕه‌ 67 بكه‌.‏
‏ 33) الإسلام والتأمین د. محمد الفنجری, لاپه‌ڕه‌ 70.‏